Kısaca
Tikler ani, hızlı ve yineleyici hareket ya da seslerdir. Çocuklarda geçici tik bozukluğu yaklaşık %3, Tourette sendromu ise %0,8 oranında görülür. Tikler çoğunlukla 10–12 yaşta en yoğun hâlini alır ve ergenliğin sonuna doğru azalır. İşlevselliği bozmayan tiklerde izlem yeterli olabilir; gerektiğinde ilk basamak tedavi davranışsal yaklaşımlardır.
İçindekiler10 bölüm
Tik nedir, türleri nelerdir?
Tik; ani başlayan, hızlı, yineleyici ve ritmik olmayan hareket ya da ses çıkarma davranışıdır. Motor (hareket) ve vokal (ses) tikler olarak ikiye ayrılır; her ikisi de basit ya da karmaşık olabilir.1
| Basit | Karmaşık | |
|---|---|---|
| Motor (hareket) | Göz kırpma, burun buruşturma, omuz silkme, baş çevirme | Dokunma, zıplama, koklama, bir hareketi taklit etme |
| Vokal (ses) | Boğaz temizleme, burun çekme, öksürme, hırıltı | Sözcük ya da cümle tekrarı, duyduğunu yineleme |
Tanı kategorileri
Geçici (provizyonel) tik bozukluğu
Motor ve/veya vokal tikler bir yıldan kısa süredir vardır. Çocuklarda en sık görülen tablodur ve çoğu kendiliğinden geçer.
Kalıcı (kronik) tik bozukluğu
Yalnızca motor ya da yalnızca vokal tikler bir yıldan uzun süredir devam eder.
Tourette sendromu
Birden fazla motor tik ile en az bir vokal tik, bir yıldan uzun süredir birlikte bulunur. Tiklerin aynı anda olması gerekmez.
Ortak özellik
Üçünde de belirtiler 18 yaşından önce başlar ve başka bir tıbbi duruma ya da madde etkisine bağlanamaz.
Öncül dürtü: "yapma" demenin neden işe yaramadığı
Bu bölüm, sayfadaki en pratik bilgiyi taşıyor. Tikler tamamen istemsiz değildir; çoğu çocuk tikten hemen önce rahatsız edici bir gerilim ya da kaşıntıya benzer bir his tarif eder. Tik yapıldığında bu his geçer. Bu duyguya öncül dürtü denir.
Bu mekanizma üç şeyi birden açıklıyor
- 1Neden çocuk okulda az, evde çok tik çıkarır: Gün boyu bastırdığı tikler, kendini güvende hissettiği evde serbest kalır. Bu, evin gergin olduğu ya da çocuğun bilerek yaptığı anlamına gelmez — tam tersi, ev rahatladığı yerdir.
- 2Neden dikkat çekmek tikleri artırır: Uyarıldığında çocuğun dikkati tike odaklanır, öncül dürtü daha belirgin hâle gelir ve tik sıklaşır.
- 3Neden davranışsal tedavi işe yarar: Tedavinin özü, çocuğun öncül dürtüyü fark etmesini ve tikin yerine onunla aynı anda yapılamayan başka bir hareket koymasını öğretmektir.
Tikler geçer mi?
Bu, ailelerin ilk sorduğu sorudur ve cevabı çoğunlukla iç açıcıdır. Tikler tipik olarak 10–12 yaş civarında en yoğun hâlini alır, ergenliğin sonlarına doğru belirgin biçimde azalır. İzlem çalışmaları, Tourette sendromu olan çocukların yaklaşık yarısı ile üçte ikisinde erişkinliğe kadar belirgin iyileşme olduğunu göstermektedir.
- 10–12
- Tiklerin en yoğun olduğu yaş
Tipik seyir
Bu maddelerden biri size tanıdık geldiyse
Değerlendirme için randevu alabilir, sorularınızı telefonda konuşabilirsiniz.
Ne sıklıkta görülür?
Sistematik derleme ve meta-analizde çocuklarda Tourette sendromu yaygınlığı %0,77 (%95 GA 0,39–1,51), geçici tik bozukluğu ise %2,99 (%95 GA 1,60–5,61) bulunmuştur. Erkeklerde oran belirgin biçimde daha yüksektir: %1,06'ya karşı kızlarda %0,25.2
Asıl zorluk çoğu zaman tikler değildir
Tik bozukluklarında en sık gözden kaçan gerçek budur: eşlik eden durumlar, çoğu çocukta tiklerin kendisinden daha fazla işlevsellik kaybına yol açar. Bu nedenle değerlendirme tiklerle sınırlı tutulmaz.
DEHB
Tik bozukluklarına en sık eşlik eden tablodur. Okul başarısı ve arkadaş ilişkileri üzerindeki etkisi genellikle tiklerinkinden büyüktür.
Obsesif kompulsif bozukluk
Yineleyen düşünceler ve tekrarlayıcı davranışlar sık görülür. Bazı karmaşık tiklerle kompulsiyonları ayırmak dikkat gerektirir.
Anksiyete
Kaygı tikleri artırır, artan tikler kaygıyı besler. Bu döngü kırılabildiğinde tikler de hafifler.
Uyku sorunları
Uykusuzluk tikleri belirgin biçimde artırır. Uyku düzeninin düzeltilmesi çoğu zaman ilk ve en kolay kazanımdır.
Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?
- Tikler bir yıldan uzun süredir devam ediyorsa
- Hem hareket hem ses tikleri birlikte varsa
- Tikler fiziksel olarak rahatsızlık ya da ağrı veriyorsa (boyun ağrısı gibi)
- Çocuk tikleri nedeniyle utanıyor, ortamlardan kaçınıyorsa
- Okulda alay ve dışlanma yaşanıyorsa
- Tikler derse katılımı ya da yazı yazmayı engelliyorsa
- Dikkat sorunu, takıntılar ya da kaygı eşlik ediyorsa
- Tikler aniden ve çok şiddetli biçimde başladıysa
Tedavi yaklaşımları
Bilgilendirme ve izlem
İlk adım her zaman aileyi, çocuğu ve mümkünse okulu bilgilendirmektir. Tiklerin doğası, dalgalanması ve öncül dürtü anlaşıldığında evdeki gerginlik çoğu zaman kendiliğinden azalır. İşlevselliği bozmayan tiklerde bu, tek başına yeterli bir yaklaşım olabilir.3
Davranışsal tedavi — ilk basamak
Tikler günlük yaşamı etkiliyorsa, Amerikan Nöroloji Akademisi kılavuzu tiklere yönelik kapsamlı davranışsal müdahaleyi ilk basamak tedavi olarak önerir; yöntemin çocuklarda ve erişkinlerde etkili olduğu ve ciddi yan etkisinin bulunmadığı belirtilir.3
9–17 yaş arası 126 çocukla yürütülen randomize kontrollü çalışmada, davranışsal tedavi alan grubun %52,5'i "belirgin" ya da "çok belirgin" düzelme göstermiş; kontrol grubunda bu oran %18,5'te kalmıştır.4
Davranışsal tedavinin bileşenleri
- Tikler ve öncül dürtü hakkında bilgilendirme
- Farkındalık eğitimi — tikten önceki hissi tanıma
- Rakip tepki — tikle aynı anda yapılamayan bir hareketi öğrenme
- Tetikleyici durumların belirlenmesi ve düzenlenmesi
- Gevşeme çalışmaları
İlaç tedavisi
İlaç, tikler belirgin sıkıntı ya da işlevsellik kaybı yaratıyorsa ve davranışsal yaklaşımlardan yeterli yanıt alınamadığında gündeme gelir. Eşlik eden DEHB ya da obsesif kompulsif bozukluk varsa, tedavi planı öncelikle bunları hedefleyebilir. Karar, yarar ve olası yan etkiler aileyle birlikte değerlendirilerek verilir.
Okulda ne yapılmalı?
Öğretmenin doğru bilgilendirilmesi, tiki olan bir çocuk için en etkili desteklerden biridir. Aşağıdakiler okulla paylaşılabilecek maddelerdir.
- Tikler istemli değildir; çocuk dikkat çekmek için yapmıyordur
- Uyarmak, bakmak ya da sınıfa açıklama yaptırmak tikleri artırır
- Çocuğun gerektiğinde kısa süreliğine sınıftan çıkabilmesi için sessiz bir izin düzeneği kurulabilir
- Sınav ve sunum gibi stresli anlarda tiklerin artması beklenir; ek süre yardımcı olur
- Yazı yazmayı etkileyen motor tiklerde alternatifler (bilgisayar, arkadaş notu) düşünülebilir
- Alay ve zorbalık konusunda sınıf düzeyinde farkındalık çalışması yapılmalıdır
- Tikleri bastırma çabası dikkat ve enerji tüketir; çocuk derste dalgın görünebilir
Sık karşılaşılan yanlış bilgiler
İstese yapmaz, dikkat çekmek için yapıyor.
Tikler istemli davranışlar değildir. Çocuk kısa süreliğine bastırabilir, ancak bu çaba gerektirir ve gerilimi artırır. Bastırma kapasitesinin varlığı, tikin "isteyerek yapıldığı" anlamına gelmez.
Evde çok yapıyor, demek ki bizden rahatsız.
Tam tersi. Çocuk gün boyu okulda bastırdığı tikleri, kendini güvende hissettiği evde serbest bırakır. Evde artması, evin rahatlatıcı olduğunun işaretidir.
Uyarırsak kendini tutmayı öğrenir.
Uyarmak çocuğun dikkatini tike yöneltir, öncül dürtüyü belirginleştirir ve tikleri artırır. Etkili olan görmezden gelmek; gerekiyorsa farkındalık ve rakip tepki öğreten yapılandırılmış bir programa yönelmektir.34
Tourette varsa mutlaka küfür eder.
İstemsiz uygunsuz söz söyleme, Tourette'i olan kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür ve tanı ölçütü değildir. Çoğu çocukta tikler göz kırpma ve boğaz temizlemeden ibarettir.
Tik varsa hemen ilaç başlanmalı.
Hayır. Tikler fiziksel bozulma, ağrı, duygusal sıkıntı ya da sosyal zorlanma yaratmıyorsa kılavuzlar bilgilendirmeyle birlikte izlemi kabul edilebilir bulur.3 Tedavi gerektiğinde ise ilk basamak davranışsal yaklaşımlardır.
Evde yapabilecekleriniz
- 1Tiki görmezden gelin. Uyarmayın, saymayın, taklit etmeyin. Bu ilgisizlik değil, en etkili destektir.
- 2Kardeşleri de bilgilendirin. "Yine yapıyor" demelerini önlemenin tek yolu, ne olduğunu anlamalarıdır.
- 3Uykuyu koruyun. Uykusuzluk tikleri belirgin biçimde artırır; düzelen uyku çoğu zaman ilk kazanımdır.
- 4Tikleri günlük tutarak izlemeyin. Sayım tutmak dikkati tike odaklar ve kaygıyı artırır.
- 5Yoğun dönemleri öngörün. Sınav haftası, tatil dönüşü ve hastalık sonrası artış beklenir; bu bir kötüleşme değildir.
- 6Çocuğun kendini anlatmasına izin verin. Arkadaşlarına ne söyleyeceğini birlikte hazırlamak, utanma duygusunu azaltır.
- 7Güçlü olduğu alanı büyütün. Spor, müzik ya da başka bir ilgi alanı, kimliğin tikle özdeşleşmesini engeller.
- 8Eşlik eden sorunları ihmal etmeyin. Dikkat, takıntı ve kaygı çoğu zaman tiklerden daha fazla zorlar.
Sık sorulan sorular
Çocuğumun tikleri geçer mi?
Çoğunlukla evet. Tikler tipik olarak 10–12 yaş civarında en yoğun hâlini alır ve ergenliğin sonlarına doğru belirgin biçimde azalır. İzlem çalışmaları, Tourette sendromu olan çocukların yaklaşık yarısı ile üçte ikisinde erişkinliğe kadar belirgin iyileşme olduğunu göstermektedir. Geçici tik bozukluğu ise çoğunlukla bir yıl içinde kendiliğinden geçer.
Neden okulda değil de evde daha çok tik yapıyor?
Çünkü gün boyu okulda bastırdığı tikleri, kendini güvende hissettiği evde serbest bırakır. Bu, evin gergin olduğu ya da çocuğun bilerek yaptığı anlamına gelmez — tam tersine, evin rahatlatıcı olduğunun işaretidir. Bastırma çaba gerektirir ve çocuk bunu sürekli sürdüremez.
"Yapma" desem olmuyor mu?
Olmuyor, hatta ters etki yapıyor. Tikten önce gelen rahatsız edici bir his (öncül dürtü) vardır; tik yapıldığında bu his geçer. Uyarmak çocuğun dikkatini tike yöneltir, hissi belirginleştirir ve tikleri artırır. En etkili yaklaşım görmezden gelmektir.
Tik istemli mi, istemsiz mi?
İkisinin arasında. Tikler istemli davranışlar değildir, ancak çocuk kısa süreliğine bastırabilir. Bunu bir yerinizin kaşınmasına benzetebilirsiniz: kaşımamak mümkündür ama çaba ister, dikkatinizi çalar ve his büyüdükçe zorlaşır. Bastırabiliyor olması, isteyerek yaptığı anlamına gelmez.
Hemen ilaç başlanması gerekir mi?
Hayır. Amerikan Nöroloji Akademisi kılavuzu, tikler fiziksel bozulma, ağrı, duygusal sıkıntı ya da sosyal zorlanma yaratmıyorsa bilgilendirmeyle birlikte izlemi kabul edilebilir bir yaklaşım olarak belirtir. Tedavi gerektiğinde ise ilk basamak davranışsal yaklaşımlardır; ilaç sonraki adımdır.
Tourette tanısı için küfür etmesi mi gerekir?
Hayır. İstemsiz uygunsuz söz söyleme, Tourette'i olan kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür ve tanı ölçütü değildir. Tourette tanısı için birden fazla motor tik ile en az bir vokal tikin bir yıldan uzun süredir bulunması gerekir; bu tikler göz kırpma ve boğaz temizleme kadar sade olabilir.
Tikler neden bazen artıp bazen azalıyor?
Dalgalanma tik bozukluklarının doğal özelliğidir. Tikler haftalar içinde artıp azalabilir ve biçim değiştirebilir; göz kırpma kaybolur, yerine omuz silkme gelir. Yorgunluk, heyecan, stres, sınav dönemi ve hastalık artışa yol açar. Bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.
Tik dışında başka sorunlara da bakılmalı mı?
Kesinlikle. Tik bozukluklarında eşlik eden DEHB, obsesif kompulsif bozukluk, kaygı ve uyku sorunları çok sıktır ve çoğu çocukta tiklerin kendisinden daha fazla işlevsellik kaybı yaratır. Bu nedenle tedavi önceliği bazen tikler değil, eşlik eden tablo olur.
Kaynaklar
Bu sayfadaki sayısal veriler ve tanı ölçütleri aşağıdaki yayınlara dayanmaktadır.
- 1
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR) — Tic Disorders
American Psychiatric Association (2022). American Psychiatric Publishing, Washington DC.
- 2
Prevalence of tic disorders: a systematic review and meta-analysis
Knight T, Steeves T, Day L, Lowerison M, Jette N, Pringsheim T (2012). Pediatric Neurology, 47(2):77–90.
- 3
Practice guideline recommendations summary: Treatment of tics in people with Tourette syndrome and chronic tic disorders
Pringsheim T, Okun MS, Müller-Vahl K, ve ark. (2019). Neurology, 92(19):896–906 — American Academy of Neurology.
- 4
Behavior therapy for children with Tourette disorder: a randomized controlled trial
Piacentini J, Woods DW, Scahill L, ve ark. (2010). JAMA, 303(19):1929–1937.
Bu sayfadaki bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararları, çocuğunuzun bireysel değerlendirmesi yapılmadan verilemez. Bir sağlık sorunundan şüpheleniyorsanız lütfen bir hekime başvurun.