Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB)

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), beynin gelişim sürecinden kaynaklanan nörogelişimsel bir bozukluktur. İki temel alanda kendini gösterir: sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde süregelen güçlükler; ve sınırlı, yineleyici davranış, ilgi ya da etkinlik örüntüleri.7

Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflandırmasında 6A02 kodu ile yer alır.8 Belirtiler erken gelişim döneminde başlar; ancak sosyal talepler artana kadar tam olarak belirgin hâle gelmeyebilir — bu nedenle bazı çocuklarda tanı okul çağına kadar gecikir.

"Spektrum" ne anlama geliyor?

Spektrum sözcüğü, otizmin tek bir tablo olmadığını anlatır. Hiç konuşmayan ve yoğun desteğe ihtiyaç duyan bir çocuk da, akıcı konuşan ancak sosyal ilişkilerde zorlanan bir çocuk da aynı spektrumun içinde yer alabilir. Bu yüzden "otizm" denildiğinde tek bir görüntü akla gelmemelidir; her çocuğun güçlü yönleri ve destek ihtiyaçları farklıdır.

Aşağıdaki tablo, gelişim basamaklarında değerlendirme gerektiren işaretleri özetler. Tek bir maddenin bulunması tanı anlamına gelmez; ancak birden fazla işaretin bir arada olması ya da herhangi bir yaşta kazanılmış becerinin kaybı, gecikmeden değerlendirme gerektirir.1

Okul çağında öne çıkan işaretler

Amerikan Pediatri Akademisi, hiçbir kaygı olmasa bile tüm çocuklara 18. ve 24. aylarda otizm taraması yapılmasını önerir.1 Bunun ötesinde, aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden değerlendirme almak gerekir.

• Herhangi bir yaşta konuşma, sosyal beceri ya da göz temasının kaybı
• 12. ayda adına tepki vermemesi, babıldamaması, jest kullanmaması
• 16. ayda hiç sözcük söylememesi
• 18. ayda ilgisini paylaşmak için işaret etmemesi
• 24. ayda iki sözcüklü anlamlı öbek kurmaması
• Ailede otizm spektrum bozukluğu öyküsünün bulunması
• Aile ya da öğretmenin sosyal gelişimle ilgili süregelen bir kaygısının olması

ABD'de yürütülen ve dünyanın en kapsamlı izlem ağlarından biri olan ADDM verilerine göre, 2022 yılında 8 yaşındaki çocukların 31'de 1'inde (%3,2) otizm spektrum bozukluğu saptanmıştır. Erkeklerde yaygınlık kızlara göre yaklaşık 3,4 kat daha yüksektir.2

1 / 31

8 yaşındaki çocuklarda

ABD, 2022 verisi2

3,4×

Erkeklerde daha sık

Erkek/kız oranı2

%64–91

Kalıtsallık aralığı

İkiz çalışmaları meta-analizi3

Türkiye verisi

Türkiye'de 30 ilde, 6–13 yaş arası 5.830 çocuğun temsili örneklemiyle yürütülen ulusal çalışmada (EPICPAT-T), herhangi bir psikopatolojinin yaygınlığı işlevsellikte bozulma ölçütü aranmadığında %37,6, arandığında %17,1 bulunmuştur.6 Bu çalışma, çocukluk çağı ruhsal bozukluklarının Türkiye'deki dağılımını gösteren en kapsamlı epidemiyolojik araştırmadır.

Otizmin tek bir nedeni yoktur. Bugünkü bilimsel görüş, çok sayıda genetik etkenin ve erken dönem çevresel etkenlerin bir arada rol oynadığı yönündedir. İkiz çalışmalarını birleştiren meta-analizde kalıtsallık %64–91 aralığında hesaplanmıştır; tek yumurta ikizlerinde benzerlik oranı 0,98'e ulaşmaktadır.3

Bu yüksek kalıtsallık, otizmin "ailede birinden geçtiği" anlamına gelmez. Çoğu durumda her biri küçük etkiye sahip çok sayıda genetik değişkenin toplamından; bazı durumlarda ise kendiliğinden ortaya çıkan yeni genetik değişikliklerden söz edilir.

Otizm tanısı kan tahlili, beyin filmi ya da genetik testle konmaz. Tanı; çocuğun gözlemi, ayrıntılı gelişim öyküsü ve DSM-5-TR ölçütlerinin değerlendirilmesiyle konur.7 Testler bu değerlendirmeyi destekler.

1. 1

   Gelişim öyküsü

   Gebelik ve doğum süreci, gelişim basamaklarının zamanlaması, dil gelişimi, oyun örüntüleri, duyusal tepkiler ve aile öyküsü ayrıntılı olarak alınır. Varsa bebeklik dönemine ait video kayıtları çok değerlidir.

2. 2

   Çocuğun gözlemi

   Ortak dikkat, göz teması, adına tepki, hayali oyun, iletişim başlatma ve karşılıklılık doğrudan gözlemlenir. Değerlendirme, çocuğun rahat olduğu bir ortamda ve yaşına uygun etkinlikler üzerinden yürütülür.

3. 3

   İşitmenin değerlendirilmesi

   Konuşma gecikmesi olan her çocukta işitme testi zorunludur. İşitme kaybı, otizme benzeyen bir tablo yaratabilir ve tamamen farklı bir müdahale gerektirir.

4. 4

   Ölçek ve tarama araçları

   Gerekli görüldüğünde yaşa uygun tarama ve değerlendirme araçları kullanılır. Hangi aracın uygulanacağına klinik değerlendirme sonrasında karar verilir.

5. 5

   Ayırıcı tanı

   İşitme kaybı, özgül dil bozukluğu, zihinsel gelişim geriliği, seçici konuşmazlık ve ağır uyaran yoksunluğu gibi durumlar ayırt edilir. Eşlik eden tabloların belirlenmesi de bu aşamada yapılır.

6. 6

   Geri bildirim ve yönlendirme

   Bulgular aileyle ayrıntılı olarak paylaşılır; çocuğun güçlü yönleri ve destek ihtiyaçları birlikte planlanır, eğitim ve terapi yönlendirmeleri yapılır.

Otizmde amaç, çocuğu "normalleştirmek" değil; iletişim becerilerini, günlük yaşam bağımsızlığını ve sosyal katılımını artırmaktır. Erken dönemde başlanan yoğun gelişimsel ve davranışsal müdahalelerin özellikle dil ve bilişsel gelişim alanlarında kazanım sağladığı bildirilmektedir; ancak çalışmaların kanıt düzeyi değişkendir ve her çocuğun yanıtı farklıdır.5

Otizm spektrum bozukluğuna başka tablolar da eşlik edebilir. Bunların fark edilmemesi, çocuğun eğitimden ve destekten alacağı verimi doğrudan düşürür.

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu — birlikte görülmesi sık karşılaşılan bir durumdur
• Uyku sorunları — uykuya dalma güçlüğü ve gece uyanmaları
• Beslenme seçiciliği — dokuya ve renge bağlı çok dar bir besin listesi
• Kaygı bozuklukları — özellikle rutin değişikliklerinde belirginleşen
• Zihinsel gelişim geriliği ya da özgül öğrenme güçlüğü
• Epilepsi ve nörolojik ek tanılar

1. 1Çocuğunuzun ilgisini takip edin. İletişimi onun ilgilendiği nesne ya da etkinlik üzerinden başlatmak, sizin seçtiğiniz bir konuya çekmekten çok daha etkilidir.
2. 2Günü görselleştirin. Resimli günlük akış çizelgeleri, sıradaki adımı öngörülebilir kılarak geçiş anlarındaki gerginliği azaltır.
3. 3Kısa ve somut konuşun. Uzun cümleler yerine tek adımlık, net yönergeler kullanın.
4. 4Her iletişim çabasını karşılıksız bırakmayın. Bir bakış, bir uzanma ya da elinizi tutması da iletişimdir; anında ve olumlu karşılık verin.
5. 5Değişimi önceden haber verin. Rutin değişiklikleri birkaç kez önceden söylemek, ani geçişlerin yarattığı tepkiyi belirgin biçimde azaltır.
6. 6Duyusal ihtiyaçları tanıyın. Hangi seslerin, dokuların ya da ortamların çocuğunuzu zorladığını not edin; bunlardan kaçınmak inatçılık değil, koruma yöntemidir.
7. 7Kardeşleri sürece dahil edin. Kardeşlerin de anlamaya ve konuşmaya ihtiyacı vardır.
8. 8Kendi desteğinizi ihmal etmeyin. Uzun soluklu bir süreçte ebeveynin tükenmesi, çocuğa verilen desteği doğrudan etkiler.

Okul, otizm spektrum bozukluğu olan bir çocuk için hem en büyük gelişim fırsatı hem de en zorlayıcı ortamdır. Doğru düzenlemelerle bu denge çocuğun lehine çevrilebilir.

• Öğretmenle düzenli iletişim kurun; çocuğunuzun güçlü yönlerini ve zorlandığı anları paylaşın
• Sınıf içinde öngörülebilir bir düzen ve görsel destekler talep edin
• Teneffüs ve yemekhane gibi yapılandırılmamış zamanlar için plan yapılmasını isteyin
• Okul rehberlik servisiyle birlikte bireyselleştirilmiş eğitim planını takip edin
• Akran farkındalığı çalışmaları, dışlanmayı önlemede en etkili araçlardan biridir