Karşı Gelme ve Davranım Bozukluğu

Bu ikisi günlük dilde karıştırılır ama farklı ağırlıkta tablolardır. Ayrımı bilmek, karşılaşılan durumun ciddiyetini doğru okumayı sağlar.1

İki yaş dönemindeki "hayır"lar, ergenlikteki itirazlar ve arada bir yaşanan öfke patlamaları gelişimin parçasıdır. Bozukluktan söz edebilmek için davranışın sıklığı, süresi ve yarattığı bozulma ölçüt alınır.

Bu bölüm, karşı gelme davranışıyla baş eden bir aile için sayfadaki en işe yarar bilgi olabilir. Çünkü ailelerin çoğu yanlış bir şey yapmıyor — farkında olmadan bir döngünün içine giriyor.

1. 1

   Ebeveyn bir istekte bulunur

   "Tabletini bırak, sofraya gel."

2. 2

   Çocuk direnir

   Duymazdan gelir, pazarlık eder ya da doğrudan reddeder.

3. 3

   Ebeveyn şiddetini artırır

   Ses yükselir, tehdit devreye girer: "bir daha tablet yok."

4. 4

   Çocuk da artırır

   Bağırır, ağlar, eşyaya vurur. Gerginlik iki tarafta da tavan yapar.

5. 5

   Taraflardan biri geri çeker

   Ya ebeveyn vazgeçer ("tamam, beş dakika daha") ya da patlayıp aşırı bir ceza verir ve ardından pişman olup geri alır.

6. 6

   Her iki taraf da yanlış şeyi öğrenir

   Çocuk öğrenir: yeterince yükseltirsem geri adım atılıyor. Ebeveyn öğrenir: ancak bağırınca sonuç alıyorum. Bir sonraki sefer ikisi de daha yüksekten başlar. Döngü her turda sıkışır.

Bu, ailenin suçlu olduğu anlamına gelmez. Döngü, çocuğun mizacı ile ebeveynin yorgunluğunun kesiştiği yerde kendiliğinden kurulur. Önemli olan, kırılabilir olmasıdır.

• Öfke patlamaları neredeyse her gün yaşanıyor ve altı aydan uzun süredir sürüyorsa
• Davranışlar evin dışında da (okul, akrabalar, arkadaş ortamı) görülüyorsa
• Okuldan tekrar eden şikâyetler geliyorsa
• Arkadaş ilişkileri zarar görüyor, dışlanma başladıysa
• Fiziksel saldırganlık, mala zarar verme, hırsızlık ya da yalan söyleme varsa
• Kardeş ilişkisi güvenlik sorunu yaratacak düzeye geldiyse
• Aile içi gerginlik ebeveynlerin ruh sağlığını etkiliyorsa
• Uygulanan cezalar giderek ağırlaşıyor ama sonuç alınamıyorsa

Dünya genelinde 41 ülkeden verileri birleştiren meta-analizde yıkıcı davranış bozukluklarının yaygınlığı %5,7 (%95 GA 4,0–8,1) bulunmuştur.2 NICE kılavuzu da 5–16 yaş grubunda davranım bozukluklarının yaygınlığını yaklaşık %5 olarak bildirir ve bunları çocukluk çağının en sık görülen ruhsal-davranışsal sorunları arasında sayar.4

%5,7

Yıkıcı davranış bozuklukları

Meta-analiz2

~%3,9

Türkiye — karşı gelme bozukluğu

4 yıllık izlem çalışması5

%5

5–16 yaşta davranım bozuklukları

NICE4

Türkiye verisi

Türkiye'de yürütülen dört yıllık izlem çalışmasında karşı gelme bozukluğunun yaygınlığı yıllara göre %0,96 ile %5,41 arasında değişmiş, ortalama %3,87 bulunmuştur. Aynı çalışmada DEHB oranları %12,2–13,4 arasındadır.5 Bu çalışmanın yazarları arasında Doç. Dr. Ülkü Akyol Ardıç yer almaktadır.

Karşı gelme davranışı çoğu zaman tek başına gelmez. Altta yatan tablo fark edilmediğinde, yalnızca davranışa yönelen her müdahale yetersiz kalır.

1. 1

   Ayrıntılı görüşme

   Davranışların ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı, öncesinde ve sonrasında ne olduğu ayrıntısıyla ele alınır. Tetikleyici ve sonuç zinciri, müdahalenin nereden başlayacağını belirler.

2. 2

   Birden fazla ortamdan bilgi

   Öğretmen gözlemleri alınır. Davranışın yalnızca evde mi yoksa okulda da mı görüldüğü, hem tanı hem plan açısından belirleyicidir.

3. 3

   Eşlik eden tabloların taranması

   DEHB, özgül öğrenme güçlüğü, anksiyete ve depresyon araştırılır. Bunlar atlandığında davranışa yönelen müdahale yetersiz kalır.

4. 4

   Aile ve çevre değerlendirmesi

   Ev içi kurallar, tutarlılık, ebeveynler arası uyum ve ailenin tükenmişlik düzeyi ele alınır. Bunlar suçlama için değil, plan için gereklidir.

5. 5

   İzlem

   Karşı gelme bozukluğu tanısının kararlılığı görece düşüktür;5 bu nedenle tek bir görüşmeye dayanan kesin yargıdan kaçınılır ve süreç izlenir.

Ebeveyn eğitimi — ilk basamak

NICE kılavuzu, karşı gelme ya da davranım bozukluğu riski taşıyan veya tanı almış çocuklarda psikososyal müdahalelerin sunulmasını önerir; öneriler çocuğun yaşına göre değişir.4 3–12 yaş grubunda kanıt düzeyi en yüksek yaklaşım, grup temelli ebeveyn eğitimi programlarıdır. Cochrane derlemesi bu programların davranış sorunlarını, sert ebeveynlik davranışlarını ve ebeveyn ruhsal belirtilerini anlamlı ölçüde azalttığını göstermiştir.3

Okul ile iş birliği

Evde ve okulda birbirini tutmayan kurallar, çocuğun ikisini de ciddiye almasını zorlaştırır. Okulla ortak bir çerçeve kurmak, tek başına evde yapılan çalışmanın etkisini belirgin biçimde artırır.

Çocuğa yönelik çalışma ve ilaç

Yaşa göre öfke düzenleme ve sosyal beceri çalışmaları eklenebilir. İlaç, karşı gelme bozukluğunun kendisi için birinci basamak tedavi değildir; eşlik eden bir tablo (özellikle DEHB) varsa ve gerekli görülürse gündeme gelir.

1. 1Yönergeyi soru gibi vermeyin. "Sofraya gelir misin?" pazarlık başlatır; "beş dakika sonra sofraya geliyoruz" başlatmaz.
2. 2Tek seferde tek istek. Arka arkaya sıralanan yönergeler duyulmaz; ilkinin tamamlanmasını bekleyin.
3. 3Sonucu önceden söyleyin, öfke anında icat etmeyin. Anlık verilen ağır cezalar çoğu zaman uygulanamaz ve geri alınır — bu da döngüyü besler.
4. 4Tartışmayı büyütmeyin. "Kararımı söyledim" deyip sakin biçimde geri çekilmek, on dakikalık bir tartışmadan daha etkilidir.
5. 5Olumlu davranışı yakalayın. Gün içinde sorun çıkarmadığı anları adını koyarak fark edin; ceza davranışı durdurur, pekiştirme öğretir.
6. 6Günde on beş dakika koşulsuz ortak zaman ayırın. Bu zamanda talimat vermeyin, eleştirmeyin — yalnızca birlikte olun.
7. 7Eşinizle ortak tutumda buluşun. Ebeveynler arasındaki tutarsızlık, çocuğun en hızlı öğrendiği açıktır.
8. 8Kendi tükenmişliğinizi ciddiye alın. Ebeveyn eğitimi programlarının ebeveyn ruh sağlığını da iyileştirdiği gösterilmiştir; bu tesadüf değil, sürecin parçasıdır.